मानव शरीरको अद्भूत अंग हो, दिमाग अर्थात् मस्तिष्क । सोच्नुहोस् त, यसले के–के चमत्कार मात्र गरेको छैन । आज विश्वमा जे–जति उपलब्धि भएको छ, त्यो सबै हाम्रो दिमागको उपज हो । यो यस्तो अंग हो, जसमा आफैंलाई विकास गर्ने, सिकाउने ठूलो क्षमता हुन्छ ।
प्रश्न उठ्छ कि हामीले यो अद्भूत अंगलाई कसरी स्वस्थ राख्न सक्छौं ? कुनै उपाय छ, जसद्वारा हामी मस्तिष्कको क्षमता बढाउन सक्छौं र यसलाई तेज बनाउन सक्छौं ?
युनिभर्सिटी अफ इङ्ल्याण्डका क्लिनिकल मनोविज्ञानका प्रोफेसर थोरस्टेन बर्नहोफर भन्छन्, ‘हाम्रो मस्तिष्कको क्षमतालाई धेरै तरिकाले बढाउन सक्छौं ।’
उनी भन्छन्, केही प्रक्रियाहरू छन् जसले तनाव कम गर्छ र केही हप्तामा न्युरोप्लास्टिकिटीलाई बढावा दिन्छ । ‘न्युरोप्लास्टिकिटी बढाएर, डिमेन्सिया जस्ता रोगबाट बच्न सकिन्छ र मनोवैज्ञानिक आघातबाट हुने मस्तिष्कको क्षतिलाई पनि कम गर्न सकिन्छ ।’
प्लास्टिसिटी भनेको बाहिरबाट आउने जानकारीको आधारमा हाम्रो मस्तिष्कले आफैंलाई परिवर्तन गर्ने क्षमता हो । मनोवैज्ञानिक राजेश पाण्डे भन्छन्, ‘न्युरोप्लास्टिकिटी भनेको हाम्रो मस्तिष्कमा रहेको नर्भ सेल भनिने न्युरोन्समा बन्ने र परिवर्तन हुने सम्बन्ध हो ।’
उनी भन्छन्, ‘हाम्रो मस्तिष्क एक न्युरल वायरिङ सिस्टम हो । मस्तिष्कमा अरबौं न्युरोन्सहरू छन् । आँखा, कान, नाक, मुख र छाला जस्ता हाम्रा ज्ञानेन्द्रियहरूले मस्तिष्कमा बाहिरी सूचनाहरू पुर्याउँछन् । यो जानकारी न्युरोन्स भण्डारण हुन्छ ।’
जब हामी जन्मिन्छौं यी न्युरोन्सहरू धेरै कम जडान हुन्छन् । रिफ्लेक्स जडानहरू पहिले नै ठाउँमा हुन्छन् । जसले गर्दा तातो वस्तुको सम्पर्कमा आउँदा बच्चाले हात फिर्ता लैजान्छन् । तर बच्चाले सर्पलाई मुखमा हाल्छ किनभने उसको दिमागमा सर्प खतरनाक हुनसक्छ भन्ने कुरा थाहा हुँदैन । त्यसपछि ऊ सिक्दै जान्छ र तंत्रिका जडानहरू बनिरहन्छ ।
राजेश पाण्डे भन्छन्, ‘यी जडानहरू पनि नयाँ अनुभवसँगै परिवर्तन हुन्छन् । यो सम्पूर्ण प्रक्रियालाई न्युरोप्लास्टिकिटी भनिन्छ । यो सिक्ने, अनुभवहरू सिर्जना गर्ने र सम्झनाहरू भण्डारण गर्ने प्रक्रिया हो । प्रोफेसर थोरस्टेन बर्नहोफर भन्छन् कि दिमाग घुमाउँदा तनाव बढ्छ । बारम्बार एउटै कुराको चिन्ता गर्नु हानिकारक हुने कारणले ‘कोर्टिसोल’ तनाव हार्मोनको स्तर समेत बढ्ने उनको भनाइ छ ।
यो हार्मोन मस्तिष्कको लागि हानिकारक छ र न्युरोप्लास्टिकिटीको लागि अवरोध सिर्जना गर्छ । यसबाट बच्ने उपाय भनेको सजगता हो । माइन्डफुलनेस भनेको वरपरको परिवेश, विचार र संवेदी अंगहरु (आँखा, कान, नाक, मुख, छाला)बारे सचेत हुनु हो । यसको मतलब, धेरै नसोची त्यो समयमा के महसुस गरिरहनुभएको छ भनेर ध्यान दिनुपर्छ ।
